Ντοκιμαντέρ

Το ντοκιμαντέρ

Απ' όλα τα κινηματογραφικά είδη το ντοκιμαντέρ, είναι το αρχαιότερο. Είναι το πρώτο είδος ταινίας που γύρισαν οι αδελφοί Λυμιέρ πριν 100 χρόνια: η άφιξη του τραίνου στον σταθμό ή έξοδος των εργατών από το εργοστάσιο, απεικόνιζαν την πραγματικότητα. Έτσι λοιπόν οι πρώτοι θεατές του κινηματογράφου έβλεπαν μόνο ταινίες ντοκιμαντέρ: ταινίες που παρουσίαζαν την ειδησεογραφική επικαιρότητα, μικρές σκηνές της καθημερινής ζωής, περιπλανήσεις σε τόπους ξένους και μακρινούς. Το ενδιαφέρον για κάθε ταινία που κατέγραφε την αληθινή ζωή υπήρξε, στις απαρχές του κινηματογράφου, έντονο και πάντα σταθερό.

Δύο ήταν οι άξονες πάνω στους οποίους κινήθηκαν τα πρώτα ντοκιμαντέρ.

Ο πρώτος είναι η πιστή αναπαραγωγή της πραγματικότητας, η καταγραφή δηλαδή των πραγμάτων όπως ακριβώς είναι (ντοκουμέντο).

Ο δεύτερος άξονας υπήρξε, η αποκάλυψη της κρυφής όψης των πραγμάτων.

Με πρωτεργάτες τους Ρόμπερτ Φλάερτυ,Τζίγκα Βερτώφ , Γιόρις Ιβενς , Ζαν Ρους, τα ντοκιμαντέρ που ανήκουν σ' αυτήν την τάση αποκαλύπτουν όψεις τις αληθινής ζωής, που βρίσκεται κάτω από την επιφάνεια: η εσωτερική ζωή των ανθρώπων, ο σκληρός αγώνας για επιβίωση, οι γοητευτικές αλλά αθέατες όψεις της πραγματικής ζωής. Αυτά τα ντοκιμαντέρ υποστηρίζονται από ένα ισχυρό και έντονο σκηνοθετικό βλέμμα πάνω στο θέμα τους, αναπτύσσουν ένα λόγο που πολλές φορές ξεφεύγει από τα στενά όρια της περιγραφής και αποκτά την αξία ενός δοκιμιού.

Καθώς όμως τα χρόνια περνούσαν η κεντρική σημασία που κατείχε το ντοκιμαντέρ μέσα στον κινηματογράφο συνεχώς υποβαθμιζόταν.
Κυριάρχησε συντριπτικά ο μυθοπλαστικός κινηματογράφος, ένα σινεμά που κατάγεται από τις τέχνες του κλειστού χώρου: θέατρο και μυθιστόρημα.

Και το ντοκιμαντέρ εξορίστηκε από τις αίθουσες. Όμως αυτά τα χρόνια σκηνοθέτες και ταινίες διαμόρφωναν και εξέλισσαν το είδος. Η εμφάνιση της τηλεόρασης και οι σχεδόν απεριόριστες ανάγκες της για πρόγραμμα επέτρεψαν στις ταινίες ντοκιμαντέρ να γνωρίσουν πάλι κάποια αποδοχή από τους θεατές.

Αυτή βέβαια η εξέλιξη δεν ήταν χωρίς επιπτώσεις, αφού ο μεγαλύτερος όγκος της παγκόσμιας παραγωγής είναι τηλεοπτικά ντοκιμαντέρ. Αυτές οι ταινίες δίνουν περισσότερη σημασία και βαρύτητα στην πληροφοριακή αξία της εικόνας και στο θέαμα, παρά στην σκηνοθεσία της εικόνας, δηλαδή δεν αποκαλύπτουν μια ιδιαίτερη μια σκηνοθετική οπτική. Ωστόσο η ύπαρξη ενός τηλεοπτικού κυκλώματος προβολής επιτρέπει την παραγωγή ταινιών που κατορθώνουν να παρεισφρύουν μέσα στα τηλεοπτικά στεγανά, χωρίς να υιοθετούν τις τηλεοπτικές νόρμες. Παράλληλα η εμφάνιση του βίντεο και κυρίως η εξέλιξη του με τις ψηφιακές κάμερες έδωσε νέα ώθηση στο είδος.
Το κόστος μιας ταινίας ντοκιμαντέρ σε ψηφιακή μορφή είναι εξαιρετικά μικρό αν συγκριθεί με την παραγωγή σε σελιλόιντ. Αυτή η εξέλιξη επέτρεψε μεγαλύτερη ευελιξία στους σκηνοθέτες: όχι μια βαριά κινηματογραφική μηχανή (και το αντίστοιχο συνεργείο από τεχνικούς) που περιορίζει τις κινήσεις τους σκηνοθέτη - αλλά ο σκηνοθέτης μόνος αντιμέτωπος με το θέμα του.

Παράλληλα η ολοένα και μεγαλύτερη απομάκρυνση του μυθοπλαστικού κινηματογράφου από την ανθρώπινη εμπειρία δημιουργεί ένα χάσμα ανάμεσα στον άνθρωπο και την κινούμενη εικόνα. Έτσι ένα νέο πεδίο προσφέρεται για εκμετάλλευση στους σκηνοθέτες ντοκιμαντέρ. Καλούνται να καλύψουν αυτό το κενό, να καταγράψουν την ανθρώπινη εμπειρία σήμερα. Κυρίως όμως καλούνται να αποφύγουν τις παγίδες που κρύβονται στην διαδρομή.

Η σκηνοθεσία είτε μιας ταινίας μυθοπλασίας, είτε ενός ντοκιμαντέρ είναι μια εργασία ψυχής. Και σ' αυτή την εργασία η ευκολία είναι ένα εμπόδιο: η δημιουργία είναι πάντοτε ο δύσκολος δρόμος για να φθάσεις κάπου. Επιπλέον πρέπει να αποφύγουν και την επιρροή της τηλεόρασης. Η ρηχότητα και ο εύκολος εντυπωσιασμός - κύρια χαρακτηριστικά της τηλεοπτικής εικόνας- είναι οι δύο σκόπελοι που πρέπει να παρακαμφθούν. Θα πρέπει δηλαδή να αντιμετωπίσουν οι σκηνοθέτες το ντοκιμαντέρ με την ίδια σοβαρότητα και ευθύνη που αντιμετωπίζεται σήμερα η ταινία μυθοπλασίας. Με την μόνη διαφορά ότι στις εικόνες δεν υπάρχει ένας επινοημένος μύθος αλλά η αλήθεια.

Η αλήθεια του σκηνοθέτη δημιουργού.

Αρχή σελίδας